Năm nay chờ đón Tết và năm mới Nhâm Thìn, theo lòng tin từ ngàn xưa, dù không hiểu nguyên nhân khoa học, nhiều gia đình theo tin tức loan truyền (trên “mạng”) đang nô nức mong có thêm con, vì lịch ta cho biết, 60 năm nữa mới trở lại được năm tốt này.

Tất nhiên, cho một đất nước và dân tộc “con Rồng - cháu Tiên”, chúng ta cũng có quyền chờ đợi và nuôi nhiều hy vọng mới vào năm nay. Và người viết, dù mái tóc đã điểm nhiều sợi bạc, nhưng lòng vẫn mang nặng những rộn rã của mùa xuân đất nước, thấy là lúc cần kiểm điểm những cố gắng nghề nghiệp nhỏ nhoi của mình, nhưng đã kéo dài gần suốt cuộc đời để theo dõi “giấc mơ hóa Rồng” của quê hương mình.(1)

Năm 2001, cuốn sách “Đánh thức con Rồng ngủ quên” do người viết làm đồng chủ biên(2), đã ra mắt người đọc giữa thời kỳ Đổi mới, để góp ý về các chính sách vĩ mô và phát triển kinh tế trên bình diện rộng lớn, bao gồm lý thuyết kinh tế và định hướng cơ cấu, thể chế, xã hội, giáo dục, an sinh xã hội, môi trường... Mười năm sau, người viết lại chủ biên cuốn “Khi Rồng muốn thức dậy”(3) để đánh giá những thành quả của hai thập niên Đổi mới, cũng như các thách thức tương lai.

Sau hai thập niên thực hiện cải cách kinh tế dưới thời Đổi mới từ năm 1989, nhiều thành tựu đã được chứng minh qua những con số thống kê tốt đẹp và thảo luận khá đầy đủ trong nhiều tài liệu nghiên cứu trong và ngoài nước.(4)  Đặc biệt là thu nhập tính theo đầu người đã tăng từ khoảng 200 USD lên mức trên 1.000 USD vào năm 2008.

Tuy nhiên, trong một thế giới toàn cầu hóa, những tiến bộ của Việt Nam cần phải được đặt trong khung cảnh của một cuộc tranh đua. Chúng ta tiến, thì thiên hạ cũng tiến, riêng trong khu vực Đông Á, có thể thấy, các nước láng giềng còn đi nhanh hơn chúng ta. Có hai cách để phân tích. Thứ nhất, phân tích, mổ xẻ những đặc điểm của bản thân để rút ra những điểm yếu, điểm mạnh, hay các cơ hội và thách thức có ý nghĩa quan trọng để tìm ra hướng đi phù hợp. Một cách khác, phân tích là so sánh bản thân và các nước chung quanh để biết được tương quan về lực lượng, những lợi thế và nguy cơ. Hiện nay, một vài vấn đề quan trọng cần đặt ra trong bối cảnh hội nhập là:

Một là, chúng ta hiện ở đâu trong khu vực?

Hai là, trong 25 năm qua, Đổi mới đã đem lại những chuyển dịch cơ cấu kinh tế ra sao và những thách thức gì đang đặt ra trong bối cảnh hội nhập vào nền kinh tế toàn cầu?

Ba là, trước những khó khăn liên tiếp trong 5 năm qua với bất ổn kinh tế vĩ mô, đây có là lúc cần một tư duy mới để “tái cơ cấu nền kinh tế” và “phát triển toàn bộ nền kinh tế - xã hội”, thay vì chỉ nhắm độ tăng trưởng cao hàng năm?

Có thể nói, kể từ năm 1989, Việt Nam đã đạt được những thành tựu ấn tượng về tăng trưởng và giảm đói nghèo. GDP bình quân đầu người đã tăng sau hai thập niên vừa qua lên đến mức được xếp hạng chung vào các quốc gia có mức thu nhập trung bình thấp. Quan trọng hơn, về chuyển dịch kinh tế, tỷ trọng của khu vực công nghiệp trong GDP đã tăng từ 36,7% năm 2000 lên 39,7% năm 2008; tỷ trọng khu vực nông nghiệp đã giảm từ 24,5% xuống còn 22,1%; và tỷ trọng dịch vụ giảm nhẹ từ 38,7% xuống 38,2% trong cùng thời kỳ.(5)

Tuy nhiên, sau hơn 25 năm Đổi mới, những thành quả (tăng trưởng nhanh, đời sống dân chúng được cải thiện đáng kể, xóa đói giảm nghèo…), cũng như những điểm yếu, những hạn chế đều đã bộc lộ rõ (bất ổn vĩ mô, nền kinh tế thiếu hiệu quả…). Về các điểm sau, còn phải kể thêm sự chênh lệch quá mức về thu nhập và tài sản trong xã hội, đã và đang gây rất nhiều khó khăn cho một khối đông dân cư. Các công nhân thành phố và đa số nông dân nghèo phải vật lộn trong cuộc sống hàng ngày với lạm phát hai con số, trong khi một thành phần khác được tiếp tục thụ hưởng các đặc lợi kinh tế một cách bất quân bình.

Hơn nữa, nếu nhìn vào cơ cấu kinh tế tổng quát, thì biểu hiện đáng lo ngại nhất là về cơ bản, Việt Nam vẫn còn là một quốc gia nông nghiệp, với trên 60% lao động nông nghiệp và 70% dân số sống ở khu vực nông thôn. Nếu nói về mức sống, thu nhập bình quân đầu người của Việt Nam còn rất khiêm tốn so với khu vực. Vào năm 2008, lúc mức GDP/đầu người của Việt Nam vừa vượt trên 1.000 USD, thì chỉ ngang với các mức của Thái Lan, Indonesia, Malaysia từ 10-15 năm trước.

Đường hướng tăng trưởng nhanh như mong đợi của Việt Nam không thể tiếp tục trong những điều kiện hiện tại. Các mất cân đối kinh tế vĩ mô phải được điều chỉnh trước khi tăng trưởng bền vững có thể thực hiện với ba khâu đình trệ cần phải giải quyết. Đó là hạ tầng cơ sở chưa đồng bộ, giáo dục kém và hành chính thiếu hiệu quả và minh bạch.

Nếu các chính sách Đổi mới đã góp phần đánh thức được "con Rồng ngủ quên" trong hai thập niên qua, thì con Rồng đó muốn thức dậy thật sự phải thực hiện thêm nhiều chính sách cần thiết để ổn định tình hình kinh tế vĩ mô một cách dài hạn và thay đổi mô hình kinh tế để tăng trưởng bền vững. 12 năm tới, cũng vào năm Rồng, có thể xem như một thời hạn để đo việc thực hiện “giấc mơ Rồng” của chúng ta.

Trong ý nguyện trên, 2012 là “năm bản lề” để sửa soạn một lộ trình phát triển kinh tế và xã hội mới, sẽ có thể bắt đầu thời kỳ chuyển tiếp mong muốn cho đất nước hay không? Và, nếu có, Việt Nam phải theo đuổi những chính sách cấp thiết nhằm ổn định vĩ mô và thay đổi cơ cấu nền kinh tế như thế nào? Giới hữu trách cũng như các chuyên gia kinh tế và xã hội ngoài chính phủ đều đang loay hoay quanh các vấn đề này và các giải pháp.

Trong hoài vọng đóng góp đó, chúng tôi được đọc trên mạng một bài báo về 10 nghịch lý của kinh tế Việt Nam như sau:

•Một là, tăng trưởng cao hơn nhưng vẫn tụt hậu, thậm chí còn tụt hậu xa hơn.

•Hai là, tăng trưởng liên tục trong thời gian dài, nhưng vẫn chưa được coi là phát triển bền vững.

•Ba là, mở cửa hội nhập để đẩy mạnh xuất khẩu, nhưng nhập siêu liên tục với quy mô lớn.

•Bốn là, chuyển sang kinh tế thị trường đã nhiều năm, nhưng thể chế chuyển chậm.

•Năm là, chuyển sang công nghiệp hóa, hiện đại hóa đã trên 15 năm, nhưng tính gia công còn nặng.

•Sáu là, “tam nông” rất quan trọng, nhưng chưa được quan tâm tương xứng.

•Bảy là, với mục tiêu tăng trưởng cao, Việt Nam đã kích cầu đầu tư lớn (có tỷ lệ đầu tư so với GDP đứng hàng đầu thế giới), nhưng lãi suất vay vốn ở Việt Nam cũng thuộc loại cao so với các nước và vùng lãnh thổ.

•Tám là, tỷ lệ tiết kiệm, tỷ lệ động viên tài chính cao, nhưng tỷ lệ bội chi ngân sách lớn và tăng.

•Chín là, khoa học - công nghệ là động lực của tăng trưởng, là yếu tố để nâng cao chất lượng tăng trưởng, nhưng tác động đối với nền kinh tế còn thấp.

•Mười là, giáo dục được coi như quốc sách hàng đầu, nhưng còn nhiều hạn chế, bất cập.

Bài toán cho năm 2012, theo ý chúng tôi, là tìm các giải thích cho đa số những nghịch lý trên để tìm ra lời giải cho thực trạng và những chính sách kinh tế thực tiễn cho năm mới.

Ngoài những mục đích “vĩ mô” kể trên, một động lực tuy “vi mô” nhưng thực tiễn cho công việc chung là nhu cầu cải thiện hoàn cảnh sinh sống khó khăn hiện nay của một tầng lớp dân cư, do ảnh hưởng của lạm phát. Chúng tôi rất xúc động khi đọc những đoạn như sau về đời sống của một gia đình “tiêu biểu” ở “ven thành thị”:

“Hai vợ chồng chúng tôi đều là công chức nhà nước, lương 2 vợ chồng một tháng cũng được 3,2 triệu đồng. Tổng nguồn thu đơn giản chỉ có một khoản ấy, nhưng thực hiện chi thì phức tạp vô cùng. Tiền mua sữa 1 tháng cho con 300.000; đóng tiền nuôi (trông giữ) trẻ 600.000; tiền thuê nhà, điện, nước 800.000; nuôi 2 chiếc điện thoại di động 200.000; nuôi 2 chiếc xe máy (uống xăng) hết 200.000; bình quân 1 tháng hết 400.000 hiếu, hỉ những người liên quan. Tổng cộng các khoản cứng phải chi như trên là 2,5 triệu. Còn lại 700.000 là tiền ăn, uống, mua quần áo, chi tiêu sinh hoạt khác của gia đình có 3 người ăn; mà tiêu chuẩn của em bé thì chắc chắn không thể cắt giảm được. Một tuần có hai ngày nghỉ (thứ Bảy, Chủ nhật) cũng không tìm được việc gì để làm thêm, gia đình cũng không dám ra khỏi nhà, vì đi ra khỏi nhà là lại liên quan đến tiền. Chỉ mong mọi người trong gia đình được khỏe mạnh, xin đừng ốm đau, chứ đến bệnh viện lại liên quan đến tiền. Nhiều lúc nghe vợ tính toán chi tiêu, mình cũng tủi thân, chỉ động viên “thì có như thế mới là một gia đình”. Cứ nghĩ hai vợ chồng hết cảnh dè xẻn chi tiêu của thời sinh viên rồi, nhưng bây giờ lại còn tệ hơn. Cũng không biết trong hoàn cảnh như thế này, có khi nào “cái khó ló cái khôn” được nữa không. Mình thật là yếu đuối. Chắc rồi sẽ qua”. (tác giả Lê Trường).

Trong tâm tư thiêng liêng của buổi giao thời sang năm Rồng, chúng ta mong ước một năm mới êm đẹp cho đất nước trong hy vọng được góp phần nhỏ bé của mỗi người cho ước mơ phát triển bền vững của quốc gia và nâng cao đời sống kinh tế, cũng như chất lượng sống của con người Việt Nam trong một xã hội đầy đủ, công bằng hơn.